Podczas naszych tegorocznych (2026) wypraw na Lubelszczyznę zwiedziliśmy dużo ciekawych pod względem historycznym miejscowości. Każda z nich zasługuje na swój blogowy wpis i każda z nich taki wpis otrzyma albo już otrzymała.
Dzisiaj
wybierzmy się do malowniczo ulokowanej na Garbie Włodawskim Włodawy, miasta, którego wschodnia część
opiera się o granicę Polski z Białorusią. Granicę tę wytycza rzeka Bug, do
której po tej stronie miasta uchodzi rzeka Włodawka.
Włodawa
słynie z zabytków, szlaku kultur pogranicza oraz jak
wszyscy wiemy z codziennych komunikatów radiowych w Programie I Polskiego Radia
informujących o pomiarze poziomu wody, rozpoczynających się od słów: Na Bugu we
Włodawie…
Współczesne
oblicze miasta, jego wygląd, charakter i koloryt obyczajowy to wynik
przenikania się kultur i religii wielu narodów: Polaków, Żydów, Ukraińców,
Białorusinów, osadników z Europy Zachodniej.
Włodawską tradycję
trójkulturowości upamiętnia i kultywuje Festiwal
Trzech Kultur: żydowskiej, polskiej i ruskiej, związanych z trzema
religiami: judaizmem, katolicyzmem i prawosławiem.
Bez większego wcześniejszego przygotowania, zdana często na intuicję, podjęłam próbę poznania zabytków leżących na tak zwanym włodawskim Szlaku Trzech Kultur.
W GPS wpisałam pierwszy punkt na szlaku - dawny Zespół Klasztorny Paulinów z kościołem pod wezwaniem świętego Ludwika - jeden z najcenniejszych zabytków późnego baroku i rokoko na Lubelszczyźnie.
Nawigacja zaprowadziła nas na przykościelny parking znajdujący się na skrzyżowaniu ulic Klasztornej, Mostowej i Kościelnej. Od strony świątyni, ulica Mostowa wiodąca w dół ze skarpy na most na rzece Włodawce, a później wzdłuż Bugu aż do Grobli była zamknięta ze względu na jej remont. Dziedziniec klasztoru położony jest na lewobrzeżnej skarpie nadbużańskiej, blisko ujścia rzeki Włodawki do rzeki Bug, gdzie do granicy z Białorusią, w linii prostej jest niespełna 250 metrów.
Zespół zabudowań sakralnych, na który składają się kościół pod wezwaniem świętego Ludwika oraz budynek klasztoru OO Paulinów, został ufundowany w 1698 roku przez podkomorzego brzeskiego Ludwika Konstantego Pocieja właściciela Włodawy, późniejszego hetmana wielkiego litewskiego i wojewody wileńskiego.
W tym miejscu wypada zatrzymać się nieco nad tym, co było wcześniej we Włodawie, która pierwszą ludzką osadę widziała już w starożytności, na kartach kronik pojawiła się w średniowieczu, a prawa miejskie otrzymała na początku ery nowożytnej, gdzie żyli niegdyś ludzie różnych narodowości, kultur i religii. Spowodowane to było przygranicznym położeniem miejscowości oraz specyfiką państwa zbudowanego przez Jagiellonów, dla których polityka dynastyczna stanowiła dogmat rządzenia. Katolicy byli wówczas zdecydowaną mniejszością, liczyli zaledwie 28 rodzin. Mimo tak znikomej liczby już w XVI wieku posiadali własny kościół i parafię dzięki działalności księżnej Fiodory z Sanguszków Prońskiej.
Kolejne stulecie nie było dla nich czasem sielanki, bo Włodawa znalazła się w posiadłościach słynnej protestanckiej rodziny Leszczyńskich i stała się prężnym ośrodkiem kalwinizmu.
Kolejna zmiana właściciela miasta zmieniła diametralnie tę sytuację. Nowy dziedzic dóbr włodawskich, Ludwik Konstanty Pociej, przez swą decyzję sprowadzenia paulinów otworzył nową kartę w dziejach katolicyzmu tej ziemi.
Ciekawe są kulisy woli Pocieja dotyczącej instalacji paulinów do Włodawy, a łączą się z sytuacją, jaka panowała w siedemnastowiecznej Litwie. Otóż szlachta Wielkiego Księstwa terroryzowana przez ród Sapiehów, na próżno usiłowała zdobyć takie prawa, jakie miało ziemiaństwo w Koronie. Wszelkie ustawodawstwo w tej dziedzinie pozostawało na papierze.
Ludwik Pociej wraz z Leonem Ogińskim udali się więc w tej sprawie do króla Augusta II jako rzecznicy interesów ludności litewskiej. Sapiehowie dowiedziawszy się o próbie ograniczenia ich wszechwładzy wysłali za posłami podległe sobie oddziały, które dopadły ich w okolicach Łosic. Ogiński został ciężko ranny, a Pociejowi udało się uciec. Przebywał w warszawskim konwencie paulinów, ukrywając się przed Sapiehami, których ludzie krążyli po mieście nie kryjąc, że chcą pozbawić go życia.
Czas pobytu podkomorzego u stołecznych paulinów okazał się istotną przyczyną późniejszego sprowadzenia zakonników do Włodawy. W obserwującym życie mnichów Pocieju, zaczęło rodzić się pragnienie ufundowania im domu w swoich posiadłościach. Nie bez znaczenia był tu element wdzięczności dla paulinów, którzy uratowali go od niechybnej śmierci oraz dewocyjny (ocalenie przypisywał późniejszy hetman Matce Bożej).
Pragnienie Pocieja nie pozostało tylko w sferze marzeń, po uspokojeniu atmosfery w Księstwie zapraszał ojców na odpoczynek do swojego pałacu w Różance, a w końcu zaproponował im utworzenie klasztoru na jego włościach i przyśpieszył decyzję delikatnym szantażem, że inne zakony z chęcią widziałyby swoich przedstawicieli we Włodawie.
Więcej na stronie https://www.wlodawa.paulini.pl/
Ludwik Konstanty Pociej był jedną z najbardziej barwnych postaci z końca XVII i początku XVIII wieku, ale nie z powodu jakichś nadzwyczajnych talentów militarnych. Był mistrzem intrygi politycznej, która to umiejętność wyniosła go na wyżyny władzy niedostępne dla przedstawicieli jego rodu.
Warto tu wspomnieć postać urodzonej około 1690 roku Agnieszki Emercjanny z domu Warszyckiej, która w 1709 roku została
drugą żoną Ludwika Pocieja, który w tym samym roku objął urząd hetmana polnego
litewskiego.
Około 1715 roku urodziła mu córkę,
której nadano imię Ludwika Marianna… Kiedy rozpoczęły się lata
saskiego upadku Polski, hetman robił karierę i budował ogromny majątek
dzięki rosyjskiemu poparciu, w ścisłym sojuszu z
carem Piotrem I. Pilnował rosyjskich interesów na Litwie i w Koronie...
W latach 1724-1727
Agnieszka Emercjanna wraz z mężem toczyła przeciw paulinom proces o zwrot dział
przekazanych przez przodka do obrony Jasnej Góry przed Szwedami. Opisywano ją wtedy
jako osobę szaloną, być może wręcz niezupełnie zdrową psychicznie, słynącą z
ekscesów towarzyskich.
Kilka lat po zawarciu małżeństwa coraz częściej
przebywała na dworze króla Augusta II Mocnego, z którym miała romans i któremu
urodziła córkę. Po śmierci męża już jako wdowa sprzedawała wsie.
Potem wyszła za mąż ponownie, za francusko-saksońskiego generała, hrabiego
Josepha
Alexandre’a de Montmorency de Bours.
Poniższy wizerunek Agnieszki
Emercjanny należy do grupy 15
portretów, które - według tradycji - zostały nabyte przez Stanisława Augusta w
1764 roku od Kaspra Lubomirskiego, wraz z posiadłością Ujazdów…
Klasztor - murowany z cegły, dwukondygnacyjny, na rzucie dużego kwadratu, z kwadratowym wirydarzem, otoczonym korytarzem z wejściami do pomieszczeń w zewnętrznym trakcie parteru - został wzniesiony w latach 1711-1717 według projektu nadwornego architekta Sasów, Józefa Pioli.
Zdjęcia poniżej: historia parafii świętego Ludwika i klasztoru paulinów oraz zakon paulinów - polecam jako uzupełnienie wiadomości na temat tego zabytku.
Piętrowa dobudówka przy południowo-zachodnim narożniku klasztoru z przelotową bramą i górnym korytarzem łączy klasztor z częścią prezbiterialną kościoła.
Późnobarokowa świątynia, projektu włoskiego architekta Pawła Antoniego Fontany (warto zapamiętać to nazwisko) powstała w latach 1739-1752 dzięki fundacji Ludwika Konstantego Pocieja, a po jego śmierci Antoniego Pocieja i kolejnych właścicieli Włodawy Flemingów i Czartoryskich. Kościół zachował do dziś swój pierwotny wystrój z końca XVIII wieku.
Pierwsi mnisi przywieźli ze sobą kopię Cudownego Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, który wkrótce zasłynął jako łaskawy. Historyczna obecność obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w życiu miasta dała Jej nazwę Włodawskiej. 2 lipca 2022 roku dokonano Aktu Zawierzenia Włodawy Matce Bożej. Znajduje się on w specjalnej tubie przy obrazie. W soboty, przed ołtarzem Matki Bożej, śpiewany jest Akatyst włodawski.
Kościół posiada niezwykle bogate wyposażenie, głównie drewniane: ołtarz główny architektoniczny z dekoracją rzeźbiarską i wizerunkiem patrona - świętego Ludwika, wbudowane konfesjonały, rokokowe, obramienia okien lóż i parapetów chóru.
Jest też tu kaplica Krzyża Świętego.
Na półkolistych cokołach przy filarach nawy umieszczono figury doktorów Kościoła - późnobarokowe i rokokowe rzeźby z drugiej połowy XVIII wieku.
Na chórze muzycznym, naprzeciw ołtarza głównego, znajduje wolnostojąca szafa organowa z architektonicznym, jednoczęściowym, pięcioosiowym prospektem.
Prezbiterium ujmuje para piętrowych dobudówek mieszczących dwie zakrystie i dwie loże kolatorskie na piętrze (loże fundatorów świątyni) po lewej stronie od ołtarza Ludwika Pocieja, po prawej - księcia Adama Czartoryskiego.
Od wewnątrz nawa główna oraz prezbiterium przykryte są spłaszczonymi eliptycznie sklepieniami kopulastymi i kolebkowymi z lunetami, tworzącymi idealną powierzchnię pod iluzjonistyczne malowidła.
Prawdziwy
zawrót głowy sprawiają bogate polichromie z iluzjonistycznymi ołtarzami w kaplicach, powstałe w latach 1780-1786.
Program
ideowy malowideł łączy kult eucharystyczny i trynitarny z duchowością zakonu paulinów, historią zbawienia oraz osobą królewskiego patrona świątyni.
I jeszcze jedna ciekawa informacja dotycząca ambon pozbawionych widocznych schodów oraz tak zwanych antyambon, które nie posiadają żadnego wejścia i służą wyłącznie symetrii wnętrza.
Ambony takie widziałam już w kilku kościołach w Polsce - głównie barokowych i rokokowych, których wejścia ukryto wewnątrz muru, filara lub połączono bezpośrednio z zakrystią.
W tym roku podczas moich podróży po Lubelszczyźnie zwróciłam uwagę na ambony w kościołach: pod wezwaniem świętej Anny w Lubartowie oraz pod wezwaniem Rozesłania świętych Apostołów w Chełmie (niebawem powstaną o nich odrębne posty). Obie te świątynie, podobnie jak kościół we Włodawie, zaprojektował Paweł Antoni Fontana, którego nazwisko prosiłam zapamiętać. Architekt konsekwentnie stosował w nich układ wewnętrznej komunikacji w grubości ścian i filarów. Każdy element wyposażenia - w tym ambona oraz umieszczony naprzeciwko niej element architektoniczny lub ołtarz boczny - musiał tworzyć spójną, symetryczną kompozycję, której nie zaburzały wystające w głąb nawy biegi schodów.
Osiemnastowieczna, późnobarokowo-rokokowa ambona we włodawskim kościele zawieszona jest wysoko, na filarze na styku nawy i prezbiterium. Z perspektywy wiernych nie widać prowadzących na nią stopni, ponieważ wejście ukryto w strukturze muru, łącząc ją bezpośrednio z zapleczem prezbiterium i korytarzami klasztornymi.
Na koniec mojej wędrówki po zespole klasztornym paulinów wspomnę o historycznych kryptach, które zostały odrestaurowane i zaadaptowane na przestrzeń wystawową oraz Włodawską Kryptę Zasłużonych.
Ciekawostką związaną z kryptami jest pochówek nie kogo innego jak Ludwika Konstantego Pocieja, który zmarł 3 stycznia 1730 roku w swojej rezydencji w Różance, oddalonej od Włodawy o około 8 kilometrów. Według zachowanych przekazów pochowano go w podziemiach ufundowanego przez niego kościoła.
W grudniu 2025 roku podczas prac archeologicznych we włodawskiej krypcie odnaleziono jego zamurowaną niszę grobową. Po badaniach antropologicznych, które potwierdziły tożsamość hetmana jego szczątki uroczyście pochowano 21 czerwca 2026 roku w nowo utworzonym Panteonie Włodawskim, w odnowionych podziemiach, miejscu pamięci poświęconym wybitnym postaciom zasłużonym dla historii i rozwoju Włodawy.
We Włodawskiej Krypcie Zasłużonych powstała ekspozycja prezentująca miasto z perspektywy osób, które tworzyły jego historię i kulturę. W nawiązaniu do barokowego charakteru kościoła, postaci ukazane są w formie stylizowanych portretów trumiennych.
Galeria
postaci Panteonu Włodawskiego Bene Merentibus Vlodaviae:
Swojego portretu trumiennego nie
posiada o. Konstanty Eysymontt (1705-1756) budowniczy
kościoła świętego Ludwika. Urodził się i zmarł w Terespolu.
Plac przed kościołem oddzielony jest od ulicy murowanym ogrodzeniem z bramą (początek XX wieku).
Do drugiego
punktu na Szlaku Trzech Kultur wiedzie
krótka ulica Kościelna. Na jej przeciwległym do zespołu klasztornego
krańcu znajduje się Cerkiew pod
wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny wybudowana w typie cerkwi
ruskiej w stylu bizantyjsko-klasycystycznym w latach 1840-1843
kosztem Augusta Zamoyskiego; w latach 1893-1895
gruntownie przebudowana według projektu rosyjskiego architekta Wiktora
Szczugowa, członka Carskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu.
Położona jest na krawędzi skarpy
nadbużańskiej na terenie dawnego cmentarza obwiedziona murem z bramą.
Murowana, na planie krzyża greckiego, z trzema absydami od wschodu, wydłużoną częścią frontową oraz wieżą od zachodu. Obiekt posiada wysoki boniowany cokół i obiegający wokół wydatny gzyms z ozdobnym fryzem. Portal frontowy i dwa boczne mają charakter ryzalitów zwieńczonych naczółkami z zamkniętymi półkoliście otworami drzwiowymi z archiwoltami z ząbkowaniami i ujęte w parę niskich kolumn; okna arkadowe z ząbkowanym nadprożem.
W pobliskim parku krążyła dość hałaśliwie zachowująca się i zwracająca na siebie uwagę kobieta, zaś wokół cerkwi krążyło kilkoro turystów niezadowolonych z powodu zamkniętej nawet w niedzielę świątyni. Krewka, mocno rozdrażniona czymś babka dołączyła do grupy i zaproponowała wejście do cerkwi. Z przepastnej kieszeni kubraczka wyjęła pęk kluczy i otworzyła ciężkie wrota, po czym kategorycznie zabroniła robienia jakichkolwiek zdjęć czy filmów, "nakazała" zaś kupno pamiątek znajdujących się wewnątrz.
Swoją fotograficzną pasję ograniczyłam do uwiecznienia bryły zewnętrznej.
Do trzeciego punktu znajdującego się na Szlaku Trzech Kultur podjechaliśmy samochodem.
Podczas gdy Ryszard rozmawiał z właścicielem sklepu Złota Pszczoła o hodowli pszczół, ja rozglądałam się po okolicy.
Moją uwagę zwróciła budka telefoniczna, ale…
Uwaga: to nie jest budka telefoniczna! To Budka Nietelefoniczna. A jednocześnie stragan.
Tak, tak, najprawdziwszy kram z opowieści.
Pewien kramarz gaduła ma dla ciebie wyimaginowane zioła, przyprawy, składniki, potrawy, napoje.
I garść przepisów - najprawdziwszych - dawnej kuchni polskiej.
No i historie - równie dawne i równie smakowite, i dobrze przyprawione.
Odrobinę wiedzy o Czworoboku, Włodawie i jej historii - tej prawdziwej i tej półlegendarnej!
A wszystko niemal za darmo - jedynie za chwilę uwagi! Wystarczy wybrać odpowiedni numer i nadstawić ucha!
Przy rynku, na południowej ścianie budynku przy ulicy Rynek 4 nie dało się nie zauważyć pionowego zegara słonecznego z 1980 roku z herbem Włodawy przedstawiającym rycerza.
Szlak Trzech Kultur dopełnia zespół synagogalny. Wśród budynków wyróżnia się Wielka Synagoga - obiekt muzealny, do którego prowadzi ulica Czerwonego Krzyża. Obok Wielkiej Synagogi znajduje się Mała synagoga i dom pokahalny z drugiej połowy XIX wieku. Niestety poza sezonem obiekty otwarte od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00 - 15:00. Byliśmy tam w niedzielę.
Wielka
synagoga została wzniesiona w latach 1764-1774 w miejscu
pierwotnie drewnianej ze środków finansowych gminy oraz częściowo z funduszy
rodziny Czartoryskich, ówczesnych właścicieli Włodawy.
Wymurowana w stylu późnego baroku. Układ architektoniczny, z uwagi na ciekawe
rozwiązanie elewacji frontowej, zbliżony do fasad pałacowych. Po obu jej
stronach usytuowane parterowe babińce zwieńczone grzebieniastą attyką. Nad
przedsionkiem trzeci babiniec, do którego przylegają narożne alkierze
podtrzymywane arkadami.
Mała synagoga wybudowana w drugiej połowie XVIII wieku, od początku pełniła dwie funkcje. Była domem modlitwy oraz miejscem studiów Tory i ksiąg talmudycznych. Mała synagoga nie uległa większym zmianom od chwili powstania, inny wygląd posiadały jedynie okna. Zmieniono je podczas odbudowy w latach 1915-1916.
Po 1939 roku budynek został zmieniony na niemieckie magazyny wojskowe, po drugiej wojnie światowej pełnił miedzy innymi funkcję Sali kinowej czy magazynu Związku Samopomocy Chłopskiej i Spółdzielni Rolnik.
Dom pokahalny
Wybudowany w 1928 roku pełnił funkcję administracyjną kahału. Tu znajdowała się siedziba Zarządu Gminy, biblioteka i prawdopodobnie niektóre włodawskie organizacje czy stowarzyszenia żydowskie, na przykład Stowarzyszenie źródła Jakuba, Stowarzyszenie psalmowe.
Po drugiej wojnie światowej budynek został wyremontowany i od 1945 roku zajęty przez Komitet Powiatowy PPR a następnie Powiatowy Związek Gminnych Spółdzielni. Mieścił się tu między innymi sklep wielobranżowy. W 1979 roku rozpoczęto remont z przeznaczeniem dla potrzeb muzeum, który ukończono w 1990 roku.
Włodawa, 4 października 2026 roku


















