Szukając atrakcji historyczno-przyrodniczych w pobliżu Lidzbarka Warmińskiego - naszej kilkudniowej bazy pobytowej w Termach Warmińskich - trafiłam na pałac w Smolajnach. Obiekt wydawał się być interesujący ze względu na swoją historię ściśle związaną z postacią księcia-biskupa Ignacego Krasickiego (1735-1801) duchownego katolickiego, który jako świecki pan na Warmii, zarządzał administracją, skarbem, sądownictwem oraz dbał o bezpieczeństwo gospodarcze dominium, rezydując na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Pełnię podwójnej władzy sprawował krótko, od ingresu w 1767 roku do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku, kiedy to Warmia została zaanektowana przez Królestwo Prus. Wtedy to biskup bezpowrotnie utracił władzę świecką oraz dobra ziemskie dominium na rzecz administracji pruskiej, a jego rola została ograniczona wyłącznie do funkcji czysto duchownych.
Tematem mojego dzisiejszego posta nie będzie błyskotliwa kariera księcia-biskupa Krasickiego, ani jego duchowna, ani dyplomatyczna, ani literacka, lecz… zamiłowanie możnowładcy do luksusu… tak, tak, mowa o tym samym gościu, który nie szczędząc środków na własny splendor i nie odmawiając sobie osobistych radości, w swoich licznych dziełach bezlitośnie punktował wady społeczeństwa.
Największą życiową pasją tego najwybitniejszego twórcy polskiego oświecenia, nazywanego powszechnie księciem poetów, było zamiłowanie do ogrodów. Upodobanie to pochłaniało ogromne sumy pieniędzy, co nierzadko wpędzało księcia-biskupa w poważne długi. Ale on, nie zważając na problemy finansowe i nie szczędząc środków, osobiście projektował ogrody, altany, oranżerie, promenady, ścieżki, mostki, kładki, klomby kwiatowe, kaskady, gaiki, wodospady, sprowadzał rzadkie rośliny i nasiona, hodował kilkadziesiąt odmian róż… Tworzył ogrody tak wspaniałe, że o ich plany miał zabiegać nawet dwór carski, aby je skopiować w Petersburgu.
O Lidzbarku Warmińskim i lidzbarskich ogrodach zwanych Krasiczynem wspominałam w jednym z poprzednich postów tutaj, dzisiaj dołączę do nich założone przez niego ogrody w stylu angielskim i zwierzyniec w Smolajnach. Dbając o odpowiednią ilość zwierzyny na polowaniach w pobliskich lasach prowadził tam hodowlę jeleni. Dla swoich gości postawił dworek myśliwski - sam nie polował i nie lubił polowań.
W Listach o ogrodach składających się z 10 listów Krasicki przekonywał, że zakładanie ogrodów jest zajęciem przyjemnym i przynoszącym pożytki, przywoływał dawne opisy ogrodów, między innymi Pliniusza Młodszego i chińskiego poety… O pasji tworzenia zielonych przestrzeni pisał też we wcześniejszych swoich dziełach, w Uwagach, trzeciej części Pana Podstolego oraz w satyrze Żona modna. Listy były ostatnim utworem biskupa, napisanym tuż przed śmiercią w 1801 roku.
Mnie bardzo przypadł do gustu fragment listu drugiego:
Historya ogrodów tak dawna, iak świat. Oyca i matki rodzaju ludzkiego pierwsze siedlisko było w ogrodzie. Ray, iak go Pismo święte określa, zawierał w sobie to wszystko, cokolwiek mieć ogrodowi należy. Jakoż go roskoszy siedliskiem Sprawca naywyższy mianował. W opisie raiu następuiące są wyrazy: Plantaverat autem Dominus Deus paradi - sum voluptatis a principio, produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum. Zasadził zaś Pan Bóg ray roskoszy z początku, i wywiódł z ziemie wszystko drzewo piękne i do iadła smaczne, i rzeka wychodziła z mieysca roskoszy do oblewania raiu. Trzy istotne ogrodu przymioty, ten wyraz w sobie zawiera: wdzięk zwierzchni, użytek i dogodne położenie. Były w nim drzewa, ale piękne z weyrzenia; były owoce, ale smaczne do iadła, a rzeka wychodząca, czyniąc miłe położenie, łączyła wdzięk z użytkiem.
Ale się ogrodnikom pierwszym nie nadało,
Maiąc dosyć, więcéy się mieć ieszcze zachciało:
Jéymość, iakto zwyczaynie, podmówiła męża.
I choć winę składali na zdradnego węża,
Skąd ich raz wypędzono, iuż się nie wrócili,
I to tylko w dziedzictwie dzieciom zostawili;
Iż dotąd ciągłém pasmem i starzy i młodzi,
Tego pragną nayżywiéy, co się im nie godzi.
Zaraz, zaraz…
ktoś zapyta… jak się ma pasja zakładania ogrodów do oddalonego od Lidzbarka
Warmińskiego o kilkanaście kilometrów pałacu w Smolajnach. Otóż, obok głównej siedziby biskupów warmińskich w
Lidzbarku Warmińskim, Smolajny, z
przywilejem lokacyjnym wydanym w 1290 roku przez biskupa warmińskiego Henryka
Fleminga, stanowiły na początku dobra rycerskie i dopiero w XV wieku, jako już
duży, dochodowy folwark, stały się własnością biskupów warmińskich
i ich letnią rezydencją malowniczo
usytuowaną na rzeką Łyną. Wątek Łyny przewija się w kilku moich postach,
między innymi w poście: Rezerwat Przyrody Źródła Rzeki Łyny i bitwa u jej źródeł - Tannenberg 1914.
Pominę kilka wieków burzliwej historii tego miejsca (wojen,
pokojów, budów, zniszczeń i odbudów) i zatrzymam się na latach, kiedy
to Smolajny dzięki Ignacemu Krasickiemu
zaczęły tętnić życiem i stały się jego ulubionym miejscem pracy i wypoczynku.
To tu w latach 1765-1795 biskup
z rozmachem realizował swoją pasję ogrodniczą komponując założenie
parkowe o układzie krajobrazowym w
stylu ogrodów angielskich. To tu powstały najwybitniejsze dzieła
oświeconego biskupa-poety, jak chociażby Święta miłości kochanej Ojczyzny.
Fundatorem
obecnego prostego pałacu barokowego był poprzednik Krasickiego, przedostatni
przed zaborami biskup warmiński Adam
Stanisław Grabowski (1698-1766). To
właśnie na jego zlecenie w 1755 roku wykonana została Mapa Świętej Warmii z jego herbem w lewym dolnym rogu.
_(cropped).jpg)
Herb biskupa znajduje się także w bogatym ornamencie roślinnym na trójkątnych naczółkach wieńczących oba ryzality pałacu w Smolajnach.
Biskup Adam Stanisław Grabowski, jeden z najwybitniejszych ordynariuszy warmińskich, dyplomata, mecenas sztuki oraz ważny przedstawiciel wczesnego oświecenia katolickiego w Polsce posługiwał się herbem Zbiświcz (czasami opisywanym jako Zbieświcz-Zagłoba). Zmarł w Lidzbarku Warmińskim a został pochowany w katedrze we Fromborku, w głównej nawie katedry, przed ołtarzem Najświętszego Sakramentu kliknij tutaj.
Z założenia pałacowo-parkowego malowniczo usytuowanego na wzgórzu, wśród lasów, w zakolu rozlewisk rzeki Łyny, zachowały się do dziś: staw, fragmenty grobli, skarpy i aleje ze zróżnicowanym gatunkowo starodrzewem, który nawet przy pochmurnym niebie i wietrznej pogodzie mami oczy kolorami jesieni.
Od strony wschodniej pałacu ostała się późnobarokowo-rokokowa wieża bramna z kopulastym hełmem, latarnią i arkadowym przejazdem z 1765 roku, pełniąca rolę głównej bramy wjazdowej i dobudowany do niej parterowy budynek mieszkalny z mansardowym dachem. Zachował się też fragment starego ogrodzenia z metalową furtą.
Kiedy po III rozbiorze Polski w 1795 roku, Ignacy Krasicki opuszcza Warmię i obejmuje arcybiskupstwo gnieźnieńskie, Smolajny tracą na znaczeniu.
Biskup Błażej Ignacy Krasicki zmarł 14 marca 1801 roku w Berlinie, w wieku 66 lat i został pochowany w podziemiach tamtejszej katedry pw. świętej Jadwigi Śląskiej (którą sam konsekrował w 1774 roku). W 1829 roku prochy biskupa zostały przeniesione do Polski i złożone w katedrze gnieźnieńskiej. (Gniezno kliknij tutaj). Zostawił po sobie ogromne zadłużenie; państwo pruskie (Fryderyk Wilhelm III) spłaciło wierzycieli biskupa mieszkających na terenie Prus, pozostała część długu pochodziła z wyprzedaży luksusowego majątku ruchomego poety (między innymi bogatej kolekcji dzieł sztuki, biblioteki i kosztowności), co doprowadziło do tego, że spadkobiercy Krasickiego z bliskiej rodziny niemal nic nie odziedziczyli.
Po drugiej wojnie światowej całe założenie oddano na użytek Lubelskiego Uniwersytetu Katolickiego, a w 1950 roku przejęło je Państwowe Gospodarstwo Rolne w Dobrym Mieście. Jedenaście lat później obiekt przeznaczono na szkołę rolniczą. Po przekształceniach, na istniejącej wcześniej bazie dydaktycznej, powstało 5-letnie technikum - Zespół Szkół Rolniczych, któremu w 2001 nadano imię biskupa Błażeja Ignacego Krasickiego i które 1 września 2014 roku przeniesiono do Dobrego Miasta tutaj.
Dzisiaj, pałac będący własnością Archidiecezji Warmińskiej, ze względu na swój stan techniczny, pozostaje zamknięty.
Na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego gov.pl znalazłam taką oto informację, której fragment przytoczę:
19.06.2023
Powołujemy Muzeum Biskupa Ignacego Krasickiego - instytucję kultury, która ma służyć ziemi warmińsko-mazurskiej, ale ma też służyć Polsce. Chcemy zaopiekować się spuścizną po biskupie, a jednocześnie w odpowiedni sposób zagospodarować Pałac w Smolajnach, gdzie Krasicki przebywał prawie 30 lat i stworzył wspaniałe założenie parkowe. To właśnie tam powstały jego największe dzieła - powiedział wicepremier prof. Piotr Gliński podczas uroczystości podpisania listu intencyjnego między MKiDN a Archidiecezją Warmińską dotyczącego utworzenia i prowadzenia jako wspólnej instytucji kultury – Muzeum Biskupa Ignacego Krasickiego. Dokument zakłada przekształcenie kompleksu pałacowo-parkowego w Smolajnach w muzeum, w którym znajdzie się również Archiwum Archidiecezji Warmińskiej wspierane przez Instytut Północny im. Wojciecha Kętrzyńskiego w zakresie działalności naukowo-badawczej (…)
Jak na razie w dobrach biskupów warmińskich nic się w tym kierunku nie dzieje. Wykonano jedynie remont dachu i zabezpieczono piwnice.
Założeniem pałacowo-parkowym i innymi znajdującymi się tam zabudowaniami gospodaruje Zespół Szkół Rolniczych w Smolajnach, kształcący w zawodzie: technik rolnik, technik weterynarii, technik architektury krajobrazu i technik hodowca koni. W ostatnich latach wznowiono tu hodowlę koni, głównie pod wierzch. Podczas gdy ja robiłam zdjęcia Ryszard przebywał w stadninie, rozmawiał z młodzieżą, ich opiekunem i podziwiał konie.
Na wjeździe do parku od strony zachodniej znajduje się tablica z napisem Zespół Szkół Rolniczych w Smolajnach, a zaraz za bramą dworek myśliwski wybudowany przez biskupa Andrzeja Thiela (1826-1908) pod koniec XIX wieku. Mieści się w nim Bursa ZSR w Smolajnach.
Na terenie parku poznaliśmy emerytowanego nauczyciela pana Bronisława Kolatora, który przez lata prowadził przedmioty zawodowe na kierunku rolnik i który nadal wspomaga kadrę nauczycielską prowadząc zajęcia z młodzieżą. Od niego dowiedzieliśmy się, że w budynku (patrz zdjęcie) przeznaczonym wcześniej na mieszkania dla nauczycieli została tylko jedna starsza pani, pozostali nauczyciele wprowadzili się stąd. Jest to niezwykle kłopotliwa sytuacja, bo utrzymanie budynku pochłania sporo funduszy, których szkoła tak naprawdę nie posiada.
Pan Bronisław zaprosił nas do dworku myśliwskiego, w którym pachniało obiadem przygotowywanym dla uczniów w kuchni. Otrzymaliśmy od niego sporą dawkę informacji na temat powojennej historii wsi, jak i jej dawnych zabudowań folwarcznych do dzisiaj funkcjonujących, ludzi tu mieszkających i garstki wiernych modlących się tu podczas niedzielnych mszy świętych w tak zwanej dojazdowej kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej przynależnej do parafii Najświętszego Zbawiciela i Wszystkich Świętych w Dobrym Mieście tutaj.
Co ciekawe parkując samochód przy drewnianym niskim budyneczku nie spodziewaliśmy się jego przeznaczenia. Jak się okazało nie noszący wyraźnych cech świątyni został wzniesiony zaraz po drugiej wojnie światowej przez studentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, którzy przyjeżdżali do Smolajn na wakacje i w tym kościółku modlili się.
Pełni dobrych wrażeń okraszonych romantycznymi jesiennymi pejzażami wracaliśmy do hotelu w Lidzbarku Warmińskim. Po poobiedniej sjeście, wypoczęci, pełni sił korzystaliśmy z różnorodnych, wodnych atrakcji na terenie Term.
Poniżej zdjęcia obiektu, w którym spędziliśmy kilka dni na przyjemnym wypoczynku.
Smolajny, 28.10.2026 rok
