Tablica ustawiona obok parkingu przy bramie wejściowej od strony ulicy Chmielowej informowała, że znajdujemy się na terenie zespołu pałacowo-parkowego w Jastkowie. Podróżując po Lubelszczyźnie nie natknęliśmy się wcześniej na ten zabytek a zatem z tym większą ciekawością rozpoczęliśmy rekonesans.
Historia powstawania tego założenia jest ściśle związana z dziejami wsi, która na przestrzeni wieków rozwijała się i zmieniała swoich zarządców. W XIX wieku część gruntów położonych wzdłuż drogi Warszawa - Lublin oraz ośrodek dworsko-folwarczny zostały włączone do nowo powstałej wsi Panieńszczyzna - obecnie odrębnej część Jastkowa, jednej z najstarszych wsi w regionie lubelskim.
Pierwsza wzmianka dotycząca tego obiektu pochodzi z 1452, kiedy to miał miejsce podział majątku Jastków pomiędzy braci rodu Grotów.
Kolejna wzmianka pochodzi z 1662 roku.
W 1780 roku kiedy właścicielką dóbr Jastków była Urszula Szaniawska z Olędzkich pojawił się zapis: Przy dworze znajdowały się dwa sady, jeden z ogrodem włoskim a drugi za stajnią oraz trzy stawy: jeden spuszczony ku karczmie, przy którym młyn nowo postawiony, stawek pod dworem i trzeci staw na Mełgiewszczyźnie, przy którym tartak i młyn.
Pod koniec XIX wieku gdy właścicielem Jastkowa został Nikodem Budny zespół dworsko-folwarczny został przebudowany w okazałą siedzibę pałacowo-parkową, która przetrwała do dziś.
Pałac został wzniesiony według projektu budowniczego lubelskiego Aleksandra Zwierzchowskiego. Jest to okazały eklektyczny budynek o urozmaiconej, malowniczej bryle z elewacją frontową zwróconą na wschód. Wybudowano go na planie podłużnego prostokąta, jako dwukondygnacyjny budynek z czworoboczną wieżyczką pokrytą ostrosłupowym hełmem.
Elewacja frontowa jest niesymetryczna, trójczłonowa i kilkunastoosiowa, z osią środkową zaakcentowaną nieznacznym ryzalitem, w którym wejście reprezentacyjne poprzedzone jest filarowo-kolumnowym portykiem dźwigającym balkon.
Elewacja tylna (obecnie mieszcząca wejście główne) ukształtowana jest analogicznie, z ryzalitem klatki schodowej pośrodku.
Dawny zespół dworsko-folwarczny był doskonale funkcjonującym gospodarstwem wyposażonym w różnego rodzaju urządzenia i budowle usprawniające jego pracę. Przykładem tego jest zachowany do dziś budynek hydroforni.
Wraz z budową pałacu został założony park krajobrazowy w stylu angielskim. Pod względem kompozycyjnym pałac stanowi dominantę przestrzenną założenia ogrodowego.
Aleja przez bramę wjazdową w południowo-wschodnim narożniku łączy się z zabytkową aleją dojazdową.
W miejscu przecięcia układu wodnego przez aleję znajduje się wyjątkowe miejsce widokowe, z którego podziwiać można malowniczy krajobraz otwierający się na cztery strony świata: od zachodu na pałac, od północy na stawy parkowe z łęgiem w tle, od wschodu na aleję dojazdową i kordegardę, od południa na rozległe stawy rybne i pola uprawne.
Aleje przeważnie obsadzane były po obu stronach pojedynczym lub podwójnym szpalerem drzew jedno lub wielogatunkowym z zachowaniem rytmu: klon - lipa - klon.
Świadkami dawnych czasów w zabytkowej alei są: lipa drobnolistna i buk pospolity rosnące mniej więcej w połowie skłonu wzgórza pałacowego. Wiek drzew szacuje się powyżej 120 lat. Okazałe rozmiary i lokalizacja drzew świadczą o dawnej kompozycji założenia, do którego prawdopodobnie prowadziła aleja bukowo-lipowa.
Na terenie parku istnieje kilka swobodnych grup drzew. Jedna z nich, imponujących rozmiarów, zlokalizowana jest w południowo-wschodniej części ogrodu, przy wschodnim brzegu stawu środkowego. Tworzą ją sędziwe jesiony wyniosłe, rosnące na planie nieregularnego okręgu.
Drugą częścią zespołu pałacowo-parkowego jest ogród dolny, który wraz z ogrodem górnym stanowi powiązaną kompozycyjnie całość. Ogród górny w głównej mierze jest otoczeniem pałacu zaś ogród dolny stanowi właściwą część kompozycji krajobrazowej w stylu angielskim.
Ogród dolny obejmuje wschodni skłon wzgórza, stawy i teren za stawem, który lekko unosi się ku górze. Zbocze wzgórza porośnięte jest rzadką roślinnością drzewiastą. W tej części znajdowało się niegdyś wnętrze reprezentacyjne. Najniżej położone są stawy na linii północ-południe. Od północy łączą się z łęgiem olchowym przenikającym do parku, zaś od południa sąsiadują ze stawami rybnymi pozostającymi poza granicami zespołu.
W północno-wschodnim narożniku znajduje się punkt widokowy, z którego otwiera się panoramiczny widok na pałac w osłonie drzew.
Po przeciwnej stronie ulicy Chmielowej, mniej więcej na wysokości kordegardy rozciągają się aż po horyzont uprawy chmielu. Po drugiej wojnie światowej w Jastkowie, na gruntach byłego majątku ziemskiego utworzone zostało Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1952 roku założono pierwszy chmielnik o powierzchni 2 ha i od tej pory datuje się uprawę chmielu w Jastkowie. Od 1972 roku gospodarstwo przejął Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach - utworzono wówczas Zakład Doświadczalny Uprawy Chmielu w Jastkowie.
W 2001 roku postanowiono dokonać kolejnego przekształcenia i wyodrębniając część majątku położonego w Jastkowie Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach powołał spółkę pod nazwą Rolniczy Zakład Doświadczalny JASTKÓW Spółka z o.o., która istnieje do chwili obecnej. Zakład sąsiaduje z założeniem pałacowo-parkowym i znajduje się po jego południowo-zachodniej stronie.
Lubelszczyzna to polska kolebka chmielu - znajduje się tu ponad 80% krajowych plantacji, z których zbieranych jest blisko 90% polskiego chmielu; najwięcej w okolicach gminy Wilków, o której wspominałam już na blogu w moich podróżach po tym regionie kliknij tutaj.
Jastków, 06.09.2026 rok
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz